भद्रा मारुती मंदिर

खुलदाबादमधील एक अद्वितीय आध्यात्मिक स्थळ

महाराष्ट्रातील खुलदाबाद येथे स्थित भद्रा मारुती मंदिर हे भगवान हनुमानांना समर्पित असलेले एक अत्यंत पूजनीय हिंदू मंदिर आहे. येथे असलेली दुर्मिळ शयनावस्थेतील (भाव समाधी) हनुमानाची मूर्ती या मंदिराचे विशेष वैशिष्ट्य आहे. या अनोख्या आध्यात्मिक स्वरूपामुळे हे मंदिर भारतभरातील भाविक व पर्यटकांना आकर्षित करते. शांत वातावरण, समृद्ध इतिहास आणि वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुकला यांमुळे औरंगाबाद परिसरातील धार्मिक व सांस्कृतिक पर्यटनासाठी हे एक महत्त्वाचे ठिकाण ठरते. युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ असलेल्या एलोरा लेण्यांच्या जवळ असलेले भद्रा मारुती मंदिर छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) जिल्ह्यात स्थित आहे. त्यामुळे हे मंदिर व्यापक वारसा व तीर्थक्षेत्र पर्यटन मार्गाचा भाग बनते. इतर प्रसिद्ध स्थळांच्या जवळीकतेमुळे एका भेटीतच आध्यात्मिक व ऐतिहासिक अनुभव घेण्याची संधी मिळते.

स्थान

हे मंदिर खुलदाबाद येथे असून एलोरा लेण्यांपासून सुमारे ४ किलोमीटर आणि औरंगाबाद शहरापासून सुमारे २७–२८ किलोमीटर अंतरावर आहे. या अनुकूल स्थानामुळे या भागातील सांस्कृतिक व धार्मिक वारसा पाहणाऱ्या भाविक व पर्यटकांसाठी हे एक सोयीस्कर थांबा ठरते.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

भद्रा मारुती मंदिराचा इतिहास प्राचीन काळापर्यंत जातो, मात्र त्याची लिखित नोंद प्रामुख्याने मध्ययुगीन काळात आढळते. संघर्षाच्या काळात मूळ मंदिर उद्ध्वस्त झाल्याचे सांगितले जाते, परंतु भगवान हनुमानाची मूर्ती स्थानिक भक्तांनी सुरक्षित ठेवण्यासाठी लपवून ठेवली होती. १९६० च्या दशकात संगमरवरी दगड वापरून मंदिराचे पुनर्बांधकाम करण्यात आले आणि हे पवित्र स्थळ पुन्हा मूळ ठिकाणी उभे राहिले. यामुळे भक्तांना पुन्हा शयनावस्थेतील हनुमानाचे दर्शन घेता येऊ लागले आणि मंदिराचे सौंदर्य व मजबुतीही वाढली.

दंतकथा व लोककथा

या मंदिराचे आध्यात्मिक महत्त्व स्थानिक दंतकथांशी निगडित आहे. खुलदाबाद पूर्वी भद्रावती म्हणून ओळखले जात असे आणि तेथे राजा भद्रसेन राज्य करत होता, जो भगवान रामाचा निष्ठावान भक्त होता. परंपरेनुसार, राजा भगवान रामाच्या भक्तिगीतांचे गायन करत असताना भगवान हनुमानांनी त्याला दर्शन दिले आणि भाव समाधी अवस्थेत येथे विसावले. राजाच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन हनुमानांनी तेथेच वास करण्याचा निर्णय घेतला आणि पिढ्यान्‌पिढ्या भक्तांना आशीर्वाद देत राहिले. आणखी एका परंपरेनुसार, संत श्री स्वामी समर्थ रामदास यांनी या मूर्तीचा पुनःशोध लावला. “भद्रा मारुती” या नावात “भद्रा” म्हणजे शुभ आणि “मारुती” म्हणजे भगवान हनुमान, असे दोन्ही शब्द मंदिराच्या दैवी व रक्षक स्वरूपाचे प्रतीक आहेत.

धार्मिक महत्त्व

भद्रा मारुती मंदिर हे भारतातील केवळ तीन मंदिरांपैकी एक आहे जिथे भगवान हनुमान शयनावस्थेत दर्शविले आहेत. उर्वरित दोन मंदिरे प्रयागराज (उत्तर प्रदेश) आणि जाम सवली (मध्य प्रदेश) येथे आहेत. हनुमान जयंती, राम नवमी आणि श्रावण महिन्यात येथे मोठ्या प्रमाणात भाविक येतात. मंगळवार व शनिवार हे विशेष शुभ मानले जातात. भक्तांचा असा विश्वास आहे की शयनावस्थेतील हनुमानाचे दर्शन केल्याने शांती, संरक्षण आणि आध्यात्मिक आशीर्वाद प्राप्त होतात.

वास्तुकला

या मंदिराची वास्तुकला उत्तर व दक्षिण भारतीय शैलींचे सुंदर मिश्रण दर्शवते. मुख्य गर्भगृहात शयनावस्थेतील भगवान हनुमानाची मूर्ती आहे, जी विश्रांतीतही सतत जागरूकतेचे प्रतीक आहे. मंदिर परिसरात भगवान राम, देवी सीता आणि भगवान लक्ष्मण यांची स्वतंत्र मंदिरे असून भक्तांना एकाच ठिकाणी संपूर्ण राम परिवाराची पूजा करता येते. संगमरवरी काम, नियोजनबद्ध गर्भगृह रचना आणि शिल्पकलेमुळे मंदिराचा आध्यात्मिक व सौंदर्यात्मक अनुभव अधिक समृद्ध होतो.

पोहोच – जवळचे रेल्वे स्टेशन आणि विमानतळ

भद्रा मारुती मंदिर रस्ता, रेल्वे आणि हवाई मार्गाने सहज पोहोचण्याजोगे आहे.

• जवळचे रेल्वे स्टेशन: छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) रेल्वे स्टेशन, मंदिरापासून सुमारे २५ किलोमीटर अंतरावर. हे स्टेशन मुंबई, पुणे, दिल्ली आणि हैदराबादसारख्या प्रमुख शहरांशी जोडलेले आहे.
• जवळचा विमानतळ: औरंगाबाद (चिकलठाणा) विमानतळ, सुमारे ३४ किलोमीटर अंतरावर असून येथे नियमित देशांतर्गत उड्डाणे आणि कधीकधी आंतरराष्ट्रीय चार्टर उड्डाणे उपलब्ध असतात.
• रस्त्याने: औरंगाबाद शहर आणि एलोरा लेण्यांसह आसपासच्या ठिकाणांशी चांगल्या रस्त्यांद्वारे जोडलेले आहे. टॅक्सी, बस आणि खासगी वाहने सहज उपलब्ध आहेत.

मंदिराची वेळ आणि भेट देण्याचा उत्तम काळ

भद्रा मारुती मंदिर सामान्यतः पहाटेपासून संध्याकाळपर्यंत खुले असते. सकाळी लवकर आणि संध्याकाळची वेळ शांत दर्शनासाठी उत्तम असते. हनुमान जयंती, राम नवमी आणि श्रावण महिन्यात विशेष उत्साह असतो, मात्र या काळात मोठी गर्दी अपेक्षित असते.

भद्रा मारुती मंदिराला का भेट द्यावी?

भद्रा मारुती मंदिर हे आध्यात्मिक महत्त्व, ऐतिहासिक वारसा आणि वास्तुकलेचे सौंदर्य यांचे अनोखे संगम आहे. भगवान हनुमानाची दुर्मिळ शयनावस्थेतील मूर्ती, समृद्ध दंतकथा आणि एलोरा लेण्यांच्या जवळीकतेमुळे हे मंदिर भाविक व पर्यटकांसाठी अवश्य भेट देण्यासारखे ठिकाण आहे. येथे भक्तीची शांतता, इतिहासाची कथा आणि वास्तुकलेचा मनोहारी अनुभव एकत्र मिळतो.